Diagnostyka

Przed badaniem błonę śluzową nosa krótko spryskuje się preparatem, który nieznacznie zmniejsza jej obrzęk i znieczula powierzchnię. Następnie ostrożnie wprowadza się giętki endoskop wzdłuż dna jamy nosowej. Ocenia się przy tym przegrodę nosa, małżowiny nosowe, wąskie przejścia prowadzące do ujść zatok przynosowych oraz nosogardło. Następnie można obejrzeć gardło i krtań.

Endoskopia uwidacznia obszary niedostępne ocenie z zewnątrz: obrzęki błony śluzowej, zwężenia, polipy, ścieżki spływania wydzieliny, zmiany w obrębie ujścia trąbki słuchowej oraz zmiany w krtani. W razie potrzeby można przy tym pobrać materiał komórkowy.

W przypadku przewlekłego zapalenia zatok przynosowych jednoznaczny wynik badania endoskopowego może skrócić dalszą diagnostykę: zgodnie ze specjalistycznym opracowaniem przeglądowym tomografia komputerowa nie jest bezwzględnie konieczna, jeśli endoskopia nosa wykazała zmiany chorobowe. O tym, czy badanie obrazowe jest potrzebne, decyduje lekarz na podstawie wyników badań i przebiegu choroby.

W przypadku utrzymującej się chrypki ocena krtani stanowi element diagnostyki: międzynarodowe zalecenia specjalistyczne dotyczące chrypki przewidują uwidocznienie krtani, jeśli chrypka trwa dłużej niż cztery tygodnie. Ruchomość, położenie i powierzchnię fałdów głosowych można ocenić endoskopowo; do oceny drobnych ruchów fałdów głosowych służą dodatkowe metody.

Przesiewowe badanie słuchu u noworodków służy wczesnemu wykrywaniu oznak zaburzeń słuchu. Podczas automatycznego badania słuchowych potencjałów wywołanych pnia mózgu (AABR) urządzenie BERAphone rejestruje elektryczne odpowiedzi drogi słuchowej na bodźce dźwiękowe. Badanie przeprowadza się w miarę możliwości, gdy dziecko śpi lub spokojnie leży.

Emisje otoakustyczne (OAE), w szczególności TEOAE, mierzy się za pomocą małej sondy w przewodzie słuchowym. Dostarczają one informacji o funkcji zewnętrznych komórek rzęsatych ślimaka. Nieprawidłowy wynik badania przesiewowego nie jest jeszcze rozpoznaniem i wymaga wyjaśnienia za pomocą dalszych badań słuchu. Prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich zaburzeń słuchu.

Przez słuchawki podawane są dźwięki o różnej wysokości i głośności. Pacjent sygnalizuje, kiedy słyszy dźwięk. Na tej podstawie powstaje audiogram przedstawiający poszczególne progi słyszenia. W razie potrzeby badanie uzupełnia się o pomiar przewodnictwa kostnego.

Słuchają Państwo słów lub liczb i powtarzają to, co udało się zrozumieć. Pomiar ocenia rozumienie mowy przy różnych poziomach głośności; w zależności od celu diagnostycznego badanie można przeprowadzić także w szumie.

Sonda umieszczona w przewodzie słuchowym na krótko zmienia ciśnienie powietrza i mierzy ruchomość błony bębenkowej oraz ucha środkowego. Badanie może wskazywać na obecność płynu w jamie bębenkowej lub zaburzenia wentylacji, ale nie mierzy bezpośrednio zdolności słyszenia.

Mała sonda rejestruje ciche odpowiedzi akustyczne ślimaka po podaniu bodźca dźwiękowego. Ten obiektywny pomiar dostarcza informacji o funkcji zewnętrznych komórek rzęsatych. Problemy z uchem środkowym mogą wpływać na wynik; samo badanie OAE nie wyklucza wszystkich zaburzeń słuchu.

Jednocześnie podawane są dwa tony. Sonda mierzy powstające przy tym w ślimaku dodatkowe odpowiedzi akustyczne. DPOAE umożliwiają ocenę funkcji zewnętrznych komórek słuchowych dla poszczególnych częstotliwości.

Krótkie bodźce dźwiękowe, najczęściej trzaski, wywołują mierzalne odpowiedzi ślimaka. Powszechnie stosowany skrót specjalistyczny to TEOAE. Metoda ta jest wykorzystywana między innymi w przesiewowych badaniach słuchu i uzupełnia inne badania słuchu.

Elektrody umieszczone na skórze rejestrują elektryczne odpowiedzi drogi słuchowej aż do pnia mózgu na bodźce dźwiękowe. Zmieniając głośność bodźców, można oszacować próg słyszenia. Badanie wymaga spokoju i jest szczególnie pomocne, gdy podczas badania słuchu nie można uzyskać wiarygodnych, aktywnych odpowiedzi pacjenta.

Elektrody rejestrują potencjały elektryczne wywołane dźwiękiem w ślimaku i przylegającym nerwie słuchowym. Umiejscowienie elektrod zależy od metody i jest wyjaśniane przed badaniem. Pomiar może uzupełniać diagnostykę wybranych problemów ucha wewnętrznego, jednak sam w sobie nie pozwala na pewne rozpoznanie choroby Ménière’a.

Szumy uszne to odczuwanie dźwięku bez zewnętrznego źródła. Ich ocena obejmuje dokładny opis dźwięku oraz pomiar jego wysokości i głośności: podczas tak zwanego badania dopasowania szumu usznego dźwięk porównawczy dostosowuje się tak długo, aż odpowiada on dźwiękowi odczuwanemu przez pacjenta. Dodatkowo można określić, od jakiego poziomu głośności szum maskujący całkowicie lub częściowo zagłusza szumy uszne.

Ponieważ szumom usznym często towarzyszy niedosłuch, diagnostyka obejmuje audiometrię tonalną progową i audiometrię mowy. Standaryzowane kwestionariusze dodatkowo określają, w jakim stopniu szumy uszne utrudniają codzienne życie, i umożliwiają porównywanie przebiegu dolegliwości w czasie. Pomiary te opisują szumy uszne, ale same w sobie nie wskazują ich przyczyny. Nowo powstałe, jednostronne lub pulsujące szumy uszne, a także szumy uszne z nagłą utratą słuchu powinny zostać niezwłocznie ocenione przez lekarza.

Pod asekuracją zespołu przeprowadzającego badanie pacjent maszeruje w miejscu z zamkniętymi oczami. Obserwuje się obracanie ciała lub zbaczanie z miejsca. Próba stanowi orientacyjne uzupełnienie diagnostyki i sama w sobie nie pozwala wiarygodnie zlokalizować zaburzenia równowagi.

Zespół obserwuje Państwa w pozycji stojącej ze stopami ustawionymi blisko siebie, najpierw z otwartymi, a następnie z zamkniętymi oczami. Zmiany stabilności postawy dostarczają informacji o współdziałaniu układów zmysłowych. Test nie jest swoisty dla chorób ucha wewnętrznego.

Bodźce dźwiękowe lub wibracje wywołują reakcje odruchowe, które są mierzone za pomocą elektrod skórnych umieszczonych nad napiętym mięśniem szyi. Badanie cVEMP ocenia przede wszystkim funkcję woreczka oraz powiązanych z nim przedsionkowych dróg odruchowych.

Elektrody pod oczami rejestrują odpowiedzi odruchowe na bodźce dźwiękowe lub wibracje podczas patrzenia w górę. oVEMP dostarczają przede wszystkim informacji o łagiewce i związanych z nią drogach odruchowych. Obie metody VEMP uzupełniają inne badania równowagi.

Podczas wideonystagmografii okulary pomiarowe z wbudowaną kamerą rejestrują ruchy oczu. Badanie składa się z kilku części: śledzenia punktów świetlnych, oceny szybkich ruchów oczu, próby położeniowej w różnych ustawieniach głowy oraz – jeśli lekarz ją zleci – próby kalorycznej, w której strumień cieplejszego lub chłodniejszego powietrza wywołuje krótkotrwałe wirowe zawroty głowy. Na podstawie kierunku, charakteru i nasilenia tych ruchów oczu można wnioskować, czy narząd równowagi po jednej lub obu stronach reaguje w zmieniony sposób.

Badanie VNG jest bezbolesne i trwa zwykle od jednej do dwóch godzin. Przed badaniem należy zrezygnować z makijażu oraz powstrzymać się od spożywania alkoholu i kofeiny. Niektóre leki mogą wpływać na wynik; przed wizytą należy omówić z lekarką lub lekarzem, czy trzeba czasowo przerwać ich przyjmowanie, i nie odstawiać żadnych leków samodzielnie. Krótkotrwale mogą wystąpić oszołomienie lub nudności, dlatego zaleca się, aby ktoś odebrał Państwa po badaniu.

Podczas testu Ocular-Counter-Roll za pomocą gogli pomiarowych z kamerą rejestruje się, jak oczy obracają się przy przechyleniu głowy lub ciała na bok: odruchowo obracają się nieznacznie w przeciwnym kierunku. Pomiar dostarcza informacji o odbieraniu siły grawitacji i położenia przez narządy otolitowe, przede wszystkim łagiewkę. Metoda ta uzupełnia inne badania równowagi, nie zastępuje badań obrazowych i nie jest konieczna przy każdej postaci zawrotów głowy.

Podczas przezczaszkowej stymulacji magnetycznej cewka umieszczona nad głową wytwarza krótkie impulsy magnetyczne, które aktywują korę mózgową; wynikające z tego odpowiedzi mięśniowe są rejestrowane za pomocą elektrod. W otorynolaryngologii metoda ta służy dotychczas przede wszystkim badaniom naukowym nad połączeniami między narządem równowagi a mózgiem. Nie należy do rutynowej diagnostyki w klinice otorynolaryngologicznej i ma znaczenie głównie w kontekście zagadnień neurologicznych lub naukowych.

Przed zastosowaniem należy wykluczyć przeciwwskazania, takie jak padaczka, stymulator mózgu lub metalowe implanty w obrębie głowy. O tym, czy takie badanie jest w ogóle potrzebne, decyduje lekarka lub lekarz po ocenie klinicznej; wykonuje się je w odpowiednio wyposażonych oddziałach neurologicznych lub jednostkach badawczych.

Podczas testu impulsowego głowy pacjent skupia wzrok na jednym punkcie, a lekarka lub lekarz szybko i delikatnie obraca jego głowę w lewo lub w prawo. Przy prawidłowej funkcji narządu równowagi oczy automatycznie kompensują ten ruch, nie tracąc z pola widzenia punktu fiksacji. Jeśli ruch nie jest prawidłowo kompensowany, oko wykonuje niewielki ruch korekcyjny — jest to wskazówka, że narząd równowagi po tej stronie działa słabiej.

W wersji z rejestracją wideo (vHIT) ruchy oczu są rejestrowane za pomocą niewielkich gogli. Pozwala to zmierzyć stopień kompensacji ruchu głowy przez ruch oczu dla każdego kanału półkolistego z osobna, a także wykryć niewielkie ruchy korekcyjne. Test trwa zaledwie kilka minut i uzupełnia inne badania, takie jak próba kaloryczna — nie zastępuje ich.

Podczas przełykania przez nos podawane jest powietrze pod określonym ciśnieniem. Pomiar przy uchu rejestruje, czy i kiedy trąbka słuchowa się otwiera i przekazuje ciśnienie do ucha środkowego. Wyniki zestawia się z dolegliwościami, obrazem błony bębenkowej i wynikami innych badań; sam pomiar nie potwierdza ani nie wyklucza zaburzenia czynności trąbki słuchowej.

Aktywna rynomanometria przednia mierzy ciśnienie powietrza przed otworem nosowym oraz przepływ powietrza podczas swobodnego oddychania. Na podstawie obu wielkości oblicza się opór przepływu powietrza podczas oddychania przez nos, oddzielnie dla prawej i lewej strony nosa. Wartość ta pokazuje, jak łatwe lub utrudnione jest oddychanie w danym momencie. Wyniki zależą od aktualnego stopnia obrzęku błony śluzowej i mogą zmieniać się w ciągu dnia; ocenia się je łącznie z dolegliwościami i obrazem badania endoskopowego.

W rynorezystometrii opór nosowy jest przedstawiany w sposób ciągły w całym cyklu oddechowym, a nie tylko jako pojedyncza wartość. Pozwala to obserwować, jak opór zmienia się podczas wdechu i wydechu. Taki obraz może wskazywać na niestabilność drożności nosa, z jej zmniejszaniem się podczas oddychania. Również to badanie samo w sobie nie określa, gdzie znajduje się zwężenie, i jest oceniane łącznie z endoskopią oraz rynomanometrią.

Rynometria akustyczna — niekiedy nazywana rynomanometrią akustyczną — wykorzystuje impulsy dźwiękowe: do nosa wysyłany jest krótki dźwięk, a na podstawie odbitego echa urządzenie oblicza pole przekroju jamy nosowej w różnych odległościach. Pozwala to określić najmniejsze pole przekroju oraz objętość jamy nosowej. Metoda opisuje kształt dróg nosowych, ale nie przepływ powietrza ani opór przepływu, dlatego często stosuje się ją w połączeniu z rynomanometrią.

Podczas pomiaru FeNO pacjent oddycha spokojnie i równomiernie do niewielkiego urządzenia pomiarowego. Oceniana jest zawartość tlenku azotu (NO) w wydychanym powietrzu. Badanie jest nieinwazyjne, trwa zaledwie kilka minut i stanowi uzupełnienie badania czynnościowego płuc – nie zastępuje go.

Podwyższona wartość może wskazywać na określoną postać zapalenia dróg oddechowych, występującą na przykład w astmie alergicznej. U dorosłych wartość poniżej 25 ppb uznaje się za niską, a powyżej 50 ppb za podwyższoną. Sam wynik FeNO nie stanowi rozpoznania; zespół lekarski ocenia go łącznie z badaniem, oceną czynności płuc i pozostałymi wynikami.

Przed leczeniem sprawdza się konkretne wskazanie, możliwe przeciwwskazania oraz zdolność wyrównywania ciśnienia. Do zagrożeń należą przede wszystkim urazy ciśnieniowe uszu i zatok przynosowych; możliwe są również inne działania niepożądane. Korzyści, alternatywy, przebieg leczenia i pokrycie kosztów omawia się wcześniej. Zespół ustali z Państwem, czy i gdzie można przeprowadzić leczenie w komorze hiperbarycznej.

Ocenia się trzy aspekty: rozpoznawanie zapachów (identyfikację), odróżnianie podobnych zapachów (dyskryminację) oraz najniższe stężenie, które jest jeszcze wyczuwalne (próg). Standaryzowane zestawy testowe — na przykład z użyciem pisaków lub kart zapachowych — dostarczają porównywalnych wyników, które zestawia się z wartościami referencyjnymi dla wieku. Badanie wymaga dostatecznie swobodnego oddychania przez nos; w przypadku kataru lub bezpośrednio po zastosowaniu aerozolu do nosa zmniejszającego obrzęk przeprowadza się je w innym terminie.

Aby zbadać podstawowe smaki: słodki, kwaśny, słony, gorzki i umami, na język nakłada się roztwory lub nasączone paski testowe, a pacjent określa rozpoznany smak. Ponieważ znaczna część tego, co odczuwamy jako smak, powstaje dzięki nosowi (węch retronosowy), przy dolegliwościach związanych ze smakiem zwykle bada się również węch.

Diagnostyka jest wskazana w przypadku osłabienia lub utraty węchu, po infekcjach dróg oddechowych lub urazach głowy, przy polipach nosa i przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych, a także w wybranych przypadkach wymagających oceny neurologicznej. To, czy i w jaki sposób można leczyć zaburzenie węchu, zależy od jego przyczyny. Zespół wcześniej ustala, jakie badanie jest potrzebne i czy zostanie ono przeprowadzone tutaj, czy w wyspecjalizowanej placówce.

W celu wykrycia pobiera się materiał komórkowy za pomocą małej szczoteczki lub szpatułki. Pobranie trwa krótko i jest zwykle opisywane jako dobrze tolerowane; materiał trafia do laboratorium w płynie transportowym.

W laboratorium wirusowe DNA wykrywa się zazwyczaj metodą PCR. Jednocześnie można określić, czy jest to typ wysokiego, czy niskiego ryzyka. Wynik ten wpływa na dalszą diagnostykę i odstępy między badaniami kontrolnymi.

Typy wysokiego ryzyka mogą obejmować nie tylko okolicę anogenitalną, lecz także jamę ustną i gardło. Znaczna część raków płaskonabłonkowych jamy ustnej i gardła jest związana z zakażeniem HPV. Dlatego nieprawidłowości w tym obszarze wymagają oceny lekarskiej.

Wykrywanie DNA wirusa metodą PCR jest uznawane za standardową metodę diagnostyczną w przypadku wirusów opryszczki pospolitej oraz wirusa ospy wietrznej i półpaśca: cechuje się szczególnie wysoką czułością i swoistością, zazwyczaj dostarcza wyniki w ciągu 24 godzin i pozwala odróżnić typy wirusów.

Wykrycie przeciwciał we krwi wskazuje na przebyty lub aktualny kontakt organizmu z patogenem, jednak jest mniej dokładne w określaniu czasu tego kontaktu. Hodowla wirusa i bezpośrednie znakowanie fluorescencyjne sprawdzają się przede wszystkim we wczesnych zmianach.

Badanie jest szczególnie pomocne wtedy, gdy od jego wyniku zależy leczenie — na przykład przy półpaścu twarzy, nagłych zmianach słuchu lub równowagi z towarzyszącymi pęcherzykami, podejrzeniu wirusowego porażenia nerwu twarzowego lub zaburzeniach węchu i smaku po infekcjach. Decyzję podejmuje lekarka lub lekarz przeprowadzający badanie na podstawie stwierdzonych zmian i przebiegu choroby.

Podczas EKG spoczynkowego pacjent leży rozluźniony na leżance. Małe elektrody umieszcza się na klatce piersiowej, ramionach i nogach oraz łączy przewodami z aparatem EKG; pomiar trwa zaledwie kilka minut.

Wychylenia krzywej odzwierciedlają przebieg pobudzenia serca. Na podstawie wysokości, nachylenia, czasu trwania i odstępów czasowych między wychyleniami można ocenić rytm, częstotliwość pracy serca oraz zaburzenia powstawania pobudzeń.

Przed znieczuleniem ogólnym i leczeniem szpitalnym ocena obejmuje również wydolność serca. W przypadku przyspieszonego bicia serca, uczucia nierównego bicia serca, zawrotów głowy lub duszności wykonuje się dodatkowo EKG – w razie potrzeby także długotrwałe monitorowanie EKG lub próbę wysiłkową EKG.

Po krótkim instruktażu należy wykonać głęboki wdech, a następnie wydmuchiwać powietrze do ustnika tak mocno i tak długo, jak to możliwe. Pomiar powtarza się kilkakrotnie; zwykle trwa on mniej niż dziesięć minut.

Ocenia się przede wszystkim objętość powietrza wydychanego w pierwszej sekundzie (FEV1) oraz całkowitą objętość wydychanego powietrza (FVC). Na podstawie ich stosunku lekarze rozpoznają, czy drogi oddechowe są zwężone lub objętość płuc jest zmniejszona.

Wskazaniami są duszność o niewyjaśnionej przyczynie, utrzymujący się kaszel lub odkrztuszanie plwociny, kontrola przebiegu astmy lub POChP oraz ocena ryzyka przed operacją. Badanie czynności płuc może również stanowić uzupełnienie diagnostyki w medycynie snu.