Chẩn đoán

Trước khi thăm khám, niêm mạc mũi được xịt thuốc trong thời gian ngắn: Thuốc xịt giúp niêm mạc giảm sưng nhẹ và gây tê bề mặt. Sau đó, ống nội soi mềm được đưa vào cẩn thận dọc theo sàn mũi. Trong quá trình này, bác sĩ đánh giá vách ngăn mũi, các cuốn mũi, những lối đi hẹp dẫn đến các lỗ thông xoang và vùng mũi họng. Tiếp theo, có thể quan sát họng và thanh quản.

Nội soi giúp quan sát các vùng không thể nhìn thấy từ bên ngoài: tình trạng sưng niêm mạc, các vị trí hẹp, polyp, các đường chảy của dịch tiết, những thay đổi tại lỗ vòi nhĩ và các dấu hiệu tại thanh quản. Khi cần, có thể lấy mẫu tế bào trong quá trình này.

Trong viêm xoang cạnh mũi mạn tính, kết quả nội soi rõ ràng có thể giúp rút ngắn quá trình thăm khám chẩn đoán tiếp theo: Theo một bài tổng quan chuyên môn, chụp cắt lớp vi tính không nhất thiết cần thiết khi kết quả nội soi mũi dương tính. Bác sĩ sẽ quyết định có cần chụp hay không dựa trên kết quả thăm khám và diễn biến bệnh.

Khi khàn tiếng kéo dài, việc quan sát thanh quản là một phần của quá trình xác định nguyên nhân: Khuyến cáo chuyên môn quốc tế về khàn tiếng quy định cần kiểm tra hình ảnh thanh quản nếu tình trạng khàn tiếng kéo dài hơn bốn tuần. Khả năng vận động, vị trí và bề mặt của các nếp thanh âm có thể được đánh giá bằng nội soi; có các phương pháp bổ sung để đánh giá những chuyển động tinh tế của các nếp thanh âm.

Sàng lọc thính lực sơ sinh nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu rối loạn thính lực. Khi đo đáp ứng thính giác thân não tự động (AABR), BERAphone ghi nhận các đáp ứng điện của đường dẫn truyền thính giác đối với kích thích âm thanh. Nếu có thể, việc kiểm tra được thực hiện khi trẻ đang ngủ hoặc nằm yên.

Âm ốc tai (OAE), đặc biệt là TEOAE, được đo bằng một đầu dò nhỏ đặt trong ống tai và cung cấp thông tin về chức năng của các tế bào lông ngoài trong ốc tai. Kết quả sàng lọc bất thường chưa phải là chẩn đoán và cần được làm rõ bằng các kiểm tra thính lực bổ sung. Kết quả bình thường không loại trừ mọi rối loạn thính lực.

Quý vị sẽ được nghe các âm thanh có cao độ và âm lượng khác nhau qua tai nghe. Quý vị cho biết khi nào nghe thấy âm thanh. Từ đó, thính lực đồ được lập với các ngưỡng nghe tương ứng. Khi cần thiết, phép đo thính lực đường xương sẽ được thực hiện bổ sung.

Quý vị nghe các từ hoặc số và nhắc lại những gì mình hiểu được. Phép đo đánh giá khả năng hiểu lời nói ở các mức âm lượng khác nhau; tùy theo vấn đề cần đánh giá, việc kiểm tra cũng có thể được thực hiện trong môi trường có tiếng ồn gây nhiễu.

Một đầu dò trong ống tai làm thay đổi áp suất không khí trong thời gian ngắn và đo độ di động của màng nhĩ cùng tai giữa. Thăm dò này có thể gợi ý tình trạng tràn dịch hòm nhĩ hoặc rối loạn thông khí, nhưng không đo trực tiếp khả năng nghe.

Một đầu dò nhỏ ghi nhận các đáp ứng âm thanh nhỏ từ ốc tai sau một kích thích âm thanh. Phép đo khách quan này cung cấp thông tin về chức năng của các tế bào lông ngoài. Các vấn đề ở tai giữa có thể ảnh hưởng đến kết quả; chỉ riêng OAE không thể loại trừ mọi rối loạn thính giác.

Hai âm được phát đồng thời. Đầu dò đo các đáp ứng âm thanh bổ sung phát sinh trong ốc tai khi đó. DPOAE cho phép đánh giá chức năng tế bào lông ngoài theo từng tần số.

Các kích thích âm thanh ngắn, thường là tiếng click, tạo ra những đáp ứng có thể đo được từ ốc tai. Chữ viết tắt chuyên môn thường dùng là TEOAE. Phương pháp này được sử dụng trong sàng lọc thính lực cùng các mục đích khác và bổ sung cho các kiểm tra thính lực khác.

Các điện cực trên da ghi nhận đáp ứng điện của đường dẫn truyền thính giác đến thân não đối với kích thích âm thanh. Bằng cách thay đổi cường độ âm thanh kích thích, có thể ước tính ngưỡng nghe. Việc thăm dò đòi hỏi trạng thái yên tĩnh và đặc biệt hữu ích khi không thể thu được các phản hồi chủ động đáng tin cậy trong quá trình kiểm tra thính lực.

Các điện cực ghi nhận điện thế do âm thanh gây ra từ ốc tai và dây thần kinh thính giác liền kề. Vị trí đặt điện cực phụ thuộc vào phương pháp và sẽ được giải thích trước. Phép đo có thể bổ sung thông tin trong một số trường hợp cần đánh giá tai trong, nhưng chỉ riêng phép đo này không cho phép chẩn đoán chắc chắn bệnh Menière.

Ù tai là sự cảm nhận âm thanh khi không có nguồn âm thanh bên ngoài. Việc xác định đặc điểm ù tai bao gồm mô tả chính xác âm thanh cũng như đo cao độ và độ lớn: Trong phép thử được gọi là đối chiếu âm ù tai, một âm thanh so sánh được điều chỉnh cho đến khi trùng khớp với âm ù tai của người bệnh. Ngoài ra, có thể xác định mức âm lượng mà tại đó tiếng nhiễu che lấp hoàn toàn hoặc một phần âm ù tai.

Vì ù tai thường đi kèm với suy giảm thính lực, việc thăm khám làm rõ bao gồm đo ngưỡng nghe âm đơn và đo thính lực lời nói. Các bảng câu hỏi chuẩn hóa còn ghi nhận mức độ ảnh hưởng của ù tai đến sinh hoạt hằng ngày và giúp so sánh diễn tiến. Những phép đo này mô tả tình trạng ù tai, nhưng tự chúng không cho biết nguyên nhân. Ù tai mới xuất hiện, ù tai một bên hoặc theo nhịp mạch, cũng như ù tai kèm mất thính lực đột ngột, cần được bác sĩ thăm khám làm rõ sớm.

Với sự hỗ trợ bảo đảm an toàn của nhóm thăm khám, quý vị nhắm mắt và bước tại chỗ. Các chuyển động xoay hoặc lệch hướng được quan sát. Nghiệm pháp này là một phương pháp bổ sung mang tính định hướng và khi dùng riêng lẻ không xác định được vị trí rối loạn thăng bằng một cách đáng tin cậy.

Đội ngũ chuyên môn quan sát tư thế đứng của quý vị khi hai bàn chân khép sát nhau, trước tiên khi mở mắt và sau đó khi nhắm mắt. Những thay đổi về độ vững khi đứng cung cấp dấu hiệu về sự phối hợp giữa các hệ thống cảm giác. Nghiệm pháp này không đặc hiệu cho bệnh lý tai trong.

Các kích thích âm thanh hoặc rung động gây ra đáp ứng phản xạ, được đo bằng điện cực trên da tại cơ cổ đang căng. cVEMP chủ yếu đánh giá chức năng của túi cầu và các đường phản xạ tiền đình liên quan.

Các điện cực dưới mắt ghi nhận đáp ứng phản xạ đối với kích thích âm thanh hoặc rung động trong khi quý vị nhìn lên trên. oVEMP chủ yếu cung cấp thông tin về soan nang và các đường phản xạ liên quan. Cả hai phương pháp VEMP đều bổ sung cho các thăm dò chức năng thăng bằng khác.

Trong phép ghi rung giật nhãn cầu bằng video, kính đo có camera tích hợp ghi lại các chuyển động của mắt. Thăm khám gồm nhiều phần: nhìn theo các điểm sáng mục tiêu, kiểm tra các chuyển động liếc mắt nhanh, kiểm tra tư thế với các vị trí đầu khác nhau và – nếu có chỉ định của bác sĩ – nghiệm pháp nhiệt, trong đó luồng không khí ấm hơn hoặc mát hơn gây ra cảm giác chóng mặt xoay trong thời gian ngắn. Dựa trên hướng, dạng và cường độ của các chuyển động mắt này, có thể suy ra liệu cơ quan tiền đình ở một bên hay cả hai bên có phản ứng thay đổi hay không.

VNG không gây đau và thường kéo dài từ một đến hai giờ. Trước khi thăm khám, quý vị không nên trang điểm và cần tránh rượu bia cũng như caffeine. Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả; trước lịch hẹn, hãy trao đổi với bác sĩ xem có cần tạm ngừng dùng các thuốc đó hay không và không tự ý ngừng bất kỳ thuốc nào. Cảm giác choáng váng hoặc buồn nôn có thể xuất hiện trong thời gian ngắn, vì vậy quý vị nên có người đón về.

Trong nghiệm pháp xoay mắt bù trừ khi nghiêng đầu, kính đo có video ghi lại cách mắt xoay khi đầu hoặc cơ thể nghiêng sang bên: theo phản xạ, mắt xoay nhẹ theo hướng ngược lại. Phép đo cung cấp thông tin về khả năng cảm nhận trọng lực và tư thế thông qua các cơ quan sỏi tai, chủ yếu là soan nang. Phương pháp này bổ sung cho các thăm khám thăng bằng khác, không thay thế chẩn đoán hình ảnh và không cần thiết đối với mọi dạng chóng mặt.

Trong kích thích từ xuyên sọ, một cuộn dây phía trên đầu tạo ra các xung từ ngắn để kích hoạt vỏ đại não; các đáp ứng cơ xuất hiện sau đó được ghi nhận qua các điện cực. Trong chuyên ngành tai mũi họng, cho đến nay phương pháp này chủ yếu phục vụ nghiên cứu nhằm khảo sát các kết nối giữa cơ quan tiền đình và não. Đây không phải là phương pháp chẩn đoán thường quy tại một cơ sở chuyên khoa tai mũi họng và có ý nghĩa chủ yếu đối với các vấn đề thần kinh học hoặc nghiên cứu khoa học.

Trước khi áp dụng, cần làm rõ các chống chỉ định, chẳng hạn như động kinh, máy kích thích não hoặc vật cấy ghép kim loại ở vùng đầu. Bác sĩ sẽ quyết định liệu việc thăm khám như vậy có thực sự cần thiết hay không sau khi đánh giá lâm sàng; việc thăm khám được thực hiện tại các khoa thần kinh hoặc bộ phận nghiên cứu có trang thiết bị phù hợp.

Trong nghiệm pháp xung đầu, quý vị nhìn cố định vào một điểm trong khi bác sĩ xoay đầu quý vị nhanh và nhẹ nhàng sang trái hoặc sang phải. Khi chức năng thăng bằng còn nguyên vẹn, mắt tự động theo chuyển động này mà không mất điểm nhìn cố định. Nếu chuyển động không được bù trừ đúng cách, mắt sẽ thực hiện một chuyển động điều chỉnh nhỏ – đây là dấu hiệu cho thấy cơ quan thăng bằng ở bên đó hoạt động yếu hơn.

Ở hình thức có hỗ trợ video (vHIT), chuyển động của mắt được ghi lại bằng một chiếc kính nhỏ. Qua đó có thể đo khả năng duy trì hướng nhìn đối với từng ống bán khuyên, đồng thời ghi nhận cả những chuyển động điều chỉnh nhỏ của mắt. Nghiệm pháp chỉ mất vài phút và bổ sung cho các thăm khám khác như nghiệm pháp nhiệt – chứ không thay thế các thăm khám đó.

Trong khi quý vị nuốt, một áp lực không khí xác định được đưa vào qua mũi. Phép đo tại tai ghi nhận vòi Eustache có mở hay không, mở vào thời điểm nào và có truyền áp lực đến tai giữa hay không. Kết quả được đối chiếu với các triệu chứng, kết quả khám màng nhĩ và các kiểm tra khác; chỉ riêng phép đo này không thể khẳng định hoặc loại trừ rối loạn chức năng vòi nhĩ.

Phép đo khí áp mũi chủ động phía trước đo áp suất không khí ở trước lỗ mũi và lưu lượng khí trong khi người bệnh thở tự nhiên. Từ hai đại lượng này, sức cản luồng khí khi thở qua mũi được tính riêng cho bên mũi phải và bên mũi trái. Giá trị này cho biết mức độ dễ dàng hoặc khó khăn khi thở tại thời điểm đo. Kết quả phụ thuộc vào mức độ sưng của niêm mạc tại thời điểm đó và có thể thay đổi trong ngày; kết quả được đánh giá cùng với các triệu chứng và kết quả nội soi.

Trong phép đo sức cản mũi theo chu kỳ hô hấp, sức cản mũi được biểu diễn liên tục trong suốt chu kỳ hô hấp, chứ không chỉ dưới dạng một giá trị riêng lẻ. Nhờ vậy, có thể quan sát sức cản thay đổi như thế nào khi hít vào và thở ra. Cách biểu diễn này có thể gợi ý tình trạng thở bằng mũi không ổn định, với đường thở mũi hẹp lại trong quá trình hô hấp. Bản thân phép đo này cũng không xác định được vị trí chỗ hẹp và được đánh giá kết hợp với nội soi và đo áp lực mũi.

Phép đo hình học mũi bằng âm học – đôi khi được gọi là đo khí áp mũi bằng âm học – sử dụng các xung âm: Một âm thanh ngắn được truyền vào mũi, và từ các âm phản hồi, thiết bị tính toán diện tích mặt cắt ngang của hốc mũi tại các khoảng cách khác nhau. Qua đó có thể xác định diện tích mặt cắt ngang hẹp nhất và thể tích hốc mũi. Phương pháp này mô tả hình dạng của đường mũi, nhưng không đo lưu lượng khí hoặc sức cản luồng khí, vì vậy thường được sử dụng kết hợp với phép đo khí áp mũi.

Khi đo FeNO, quý vị thở nhẹ nhàng và đều đặn vào một thiết bị đo nhỏ. Phép đo đánh giá tỷ lệ nitơ monoxit (NO) trong khí thở ra. Thăm khám này không xâm lấn, chỉ kéo dài vài phút và bổ sung cho đo chức năng hô hấp – không thay thế phép đo đó.

Giá trị tăng cao có thể gợi ý một dạng viêm đường hô hấp nhất định, chẳng hạn dạng viêm xuất hiện trong hen suyễn dị ứng. Ở người trưởng thành, giá trị dưới 25 ppb được xem là thấp, giá trị trên 50 ppb được xem là tăng cao. Chỉ riêng giá trị FeNO không đủ để đưa ra chẩn đoán; đội ngũ bác sĩ sẽ đánh giá giá trị này cùng với kết quả thăm khám, chức năng phổi và các kết quả khác.

Trước khi điều trị, chỉ định cụ thể, các chống chỉ định có thể có và khả năng cân bằng áp suất sẽ được kiểm tra. Các nguy cơ đặc biệt bao gồm tổn thương do áp suất ở tai và các xoang; những tác dụng phụ khác cũng có thể xảy ra. Lợi ích, các phương án thay thế, quy trình và việc chi trả chi phí sẽ được trao đổi trước. Đội ngũ sẽ cùng quý vị làm rõ liệu có thể thực hiện điều trị bằng buồng áp suất hay không và ở đâu.

Ba khía cạnh được kiểm tra: khả năng nhận biết mùi (nhận diện), khả năng phân biệt các mùi tương tự nhau (phân biệt) và nồng độ thấp nhất vẫn vừa đủ để cảm nhận được mùi (ngưỡng). Các bộ kiểm tra tiêu chuẩn hóa – chẳng hạn bằng bút mùi hoặc thẻ mùi – cung cấp các giá trị có thể so sánh được và được đối chiếu với các giá trị tham chiếu theo tuổi. Việc kiểm tra đòi hỏi đường thở qua mũi đủ thông thoáng; khi bị sổ mũi hoặc ngay sau khi dùng thuốc xịt mũi giảm sung huyết, việc kiểm tra sẽ được thực hiện vào thời điểm khác.

Để kiểm tra các vị cơ bản gồm ngọt, chua, mặn, đắng và umami, dung dịch hoặc các dải thử đã tẩm dung dịch được đặt lên lưỡi và người được kiểm tra gọi tên vị cảm nhận được. Vì phần lớn những gì chúng ta cảm nhận là vị được hình thành qua mũi (khứu giác qua đường sau mũi), nên khi có vấn đề về vị giác, khứu giác thường cũng được kiểm tra.

Việc thăm khám làm rõ nguyên nhân là hữu ích khi khứu giác suy giảm hoặc mất đi, sau nhiễm trùng đường hô hấp hoặc chấn thương đầu, khi có polyp mũi và viêm xoang mạn tính, cũng như trong một số vấn đề thần kinh được lựa chọn. Rối loạn khứu giác có điều trị được hay không và điều trị như thế nào tùy thuộc vào nguyên nhân. Trước tiên, đội ngũ sẽ xác định cần thực hiện thăm dò nào và thăm dò đó sẽ được tiến hành tại đây hay tại một cơ sở chuyên sâu.

Để phát hiện, mẫu tế bào được lấy bằng một bàn chải nhỏ hoặc một que vét. Việc lấy mẫu diễn ra nhanh chóng và thường được mô tả là dễ chịu đựng; mẫu được đặt trong dung dịch bảo quản và chuyển đến phòng xét nghiệm.

Trong phòng xét nghiệm, DNA của vi-rút thường được phát hiện bằng PCR. Đồng thời, phương pháp này có thể xác định đó là týp nguy cơ cao hay nguy cơ thấp. Kết quả này ảnh hưởng đến việc thăm dò chẩn đoán tiếp theo và khoảng cách giữa các lần kiểm tra.

Ngoài vùng hậu môn và sinh dục, các týp nguy cơ cao cũng có thể ảnh hưởng đến vùng miệng và họng. Một tỷ lệ đáng kể các ung thư biểu mô tế bào vảy ở vùng miệng và họng bắt nguồn từ nhiễm HPV. Vì vậy, những dấu hiệu bất thường ở vùng này được bác sĩ thăm khám để làm rõ.

Phát hiện DNA của vi rút bằng PCR được coi là phương pháp tiêu chuẩn đối với vi rút Herpes simplex và Varicella-Zoster: Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, thường cho kết quả trong vòng 24 giờ và phân biệt được các loại vi rút.

Việc phát hiện kháng thể trong máu cho thấy cơ thể đã hoặc đang có phản ứng với tác nhân gây bệnh, nhưng kém chính xác hơn trong việc xác định thời điểm. Nuôi cấy vi-rút và đánh dấu huỳnh quang trực tiếp chủ yếu có hiệu quả ở các tổn thương giai đoạn sớm.

Xét nghiệm đặc biệt hữu ích khi việc điều trị phụ thuộc vào kết quả – chẳng hạn trong trường hợp zona ở mặt, thay đổi đột ngột về thính lực hoặc khả năng giữ thăng bằng kèm theo mụn nước, nghi ngờ liệt mặt do vi-rút hoặc rối loạn khứu giác và vị giác sau nhiễm trùng. Bác sĩ thăm khám sẽ quyết định dựa trên kết quả khám và diễn biến bệnh.

Để đo điện tâm đồ lúc nghỉ, quý vị nằm thư giãn trên giường khám. Các điện cực nhỏ được gắn lên ngực, tay và chân, rồi nối với máy điện tâm đồ bằng dây dẫn; quá trình đo chỉ kéo dài vài phút.

Các sóng trên đường biểu diễn phản ánh diễn tiến kích thích điện của tim. Dựa vào biên độ, độ dốc, thời gian kéo dài và khoảng cách thời gian giữa các sóng, có thể đánh giá nhịp tim, tần số tim và các rối loạn hình thành xung động.

Trước khi gây mê và điều trị nội trú, việc đánh giá bao gồm xem xét khả năng chịu tải của tim. Khi có tim đập nhanh, nhịp tim không đều, chóng mặt hoặc khó thở, việc đo điện tâm đồ sẽ được bổ sung – nếu cần bằng điện tâm đồ dài hạn hoặc điện tâm đồ gắng sức.

Sau khi được hướng dẫn ngắn gọn, quý vị hít sâu rồi thổi vào ống ngậm mạnh và lâu nhất có thể. Phép đo được lặp lại nhiều lần; thông thường, quá trình này kéo dài chưa đến mười phút.

Các thông số được đánh giá chủ yếu là thể tích khí thở ra trong giây đầu tiên (FEV1) và tổng thể tích khí thở ra (FVC). Dựa vào tỷ lệ giữa hai thông số này, bác sĩ nhận biết đường thở có bị hẹp hoặc thể tích phổi có bị giảm hay không.

Các lý do để thực hiện thăm dò bao gồm khó thở chưa rõ nguyên nhân, ho hoặc khạc đờm kéo dài, theo dõi diễn tiến bệnh hen suyễn hoặc COPD cũng như đánh giá nguy cơ trước phẫu thuật. Chức năng phổi cũng có thể được đánh giá bổ sung trong khuôn khổ y học giấc ngủ.